Barre winter

Hoewel een echte Witte Kerst in werkelijkheid maar heel weinig schijnt voor te komen, dromen veel mensen toch over een ‘Dancing in the snow’. Ook in december 2016 was er geen sprake van winterse omstandigheden.  Er verschenen zelfs groene knoppen aan de bomen en er kwamen al bloembollen poolshoogte nemen.
Maar in 2017 is er dan ineens sneeuw en begint het te vriezen. Tot overmaat van ramp ontstaan er ook nog verschillende stroomstoringen. Dit geeft natuurlijk een sneeuwbaleffect, waardoor heel Nederland gelijk van slag is. Lange files, stilstaande treinen, uitgestelde vergaderingen, dichte scholen, haperende telefoonverbindingen. Duizenden bewoners van Noord-Holland zitten urenlang zonder licht of verwarming.

Tegelijk is er ook veel plezier. Er zijn mensen die voor het eerst van hun leven sneeuw zien. Sleeën komen tevoorschijn, schaatsen worden uit het vet gehaald. Kleinkinderen horen de verhalen van hun opa’s en oma’s dat dit vroeger veel vaker voorkwam. Sterker nog: Pakweg vijftig jaar geleden waren er nog échte winters, vertellen ze. De winter van 1963 was de koudste van de twintigste eeuw. Op veel plaatsen vroor het bijna drie maanden achtereen elke dag. Die winter kondigde zich al in november aan, toen West-Europa gebukt ging onder sneeuwstormen.  De temperatuur zakte die maand tot -8 graden en op 5 december vroor het in Zeeland 12 graden. Het IJsselmeer was vóór Kerst dichtgevroren; later reden er zelf auto’s over, evenals over de grote rivieren.  In de Waddenzee lagen ijsbergen. Tijdens de jaarwisseling waren er zware sneeuwstormen met huizenhoge sneeuwhozen. In het hele land raakten dorpen geïsoleerd en veel noord-zuid verbindingen werden bedolven onder dikke lagen stuifsneeuw tot duinen van twee tot drie meter hoogte.

Op 18 januari 1963 daalde de temperatuur in Joure tot 21 graden onder nul en juist die dag werd de twaalfde Friese Elfstedentocht gereden. De combinatie van vorst met de krachtige en af en toe harde oostenwind zorgde voor een zeer lage gevoelstemperatuur.  Het ijs was op veel plekken amper begaanbaar. Er zaten ontelbare scheuren, hobbels en spleten in en er was veel stuifsneeuw.
Bij de start van de Elfstedentocht in Leeuwarden renden de wedstrijdrijders naar het Van Harinxmakanaal om de schaatsen onder te binden. Het publiek,  dat ook  in groten getale  het ijs op  kwam, zorgde voor een te zware druk. Scheuren verschenen in het ijs waardoor water naar boven kwam en ervoor zorgde dat vele schaatsers ten val kwamen. Desondanks wist een groep van ongeveer vijftig man zich van de grote massa los te maken. In het verloop van de strijd werd deze de kopgroep uit elkaar gerukt en bleven alleen de sterksten over. Daarvan schaatsten vier man Bolsward binnen, om de volgende 100 kilometer van de tocht af te leggen.
In de buurt van Witmarsum ontsnapte Reinier Paping aan zijn medevluchters Jeen van den Berg, Anton Verhoeven en Jan Uitham. Bij de stempelpost kregen zij te horen dat hun metgezel inmiddels 11 minuten op hen voorlag. Bij Vrouwbuurstermolen, waar het ijs onberijdbaar was, trok Paping zijn schaatsen uit en draafde door de sneeuw naar een beter berijdbaar gedeelte.
Na een lange tocht van totaal bijna elf uur, bereikte Reinier Paping uiteindelijk als glorieuze winnaar de finish. Hij had 22 minuten voorsprong op Jan Uitham, de nummer twee, die nog even terug was gegaan om zijn gevallen collega Jeen van den Berg overeind te helpen, die tegen een brug was gereden. Een ongekende ovatie stond hen te wachten. De juichende mensenmassa veroorzaakten zo’n chaos dat de winnaar niet direct gehuldigd kon worden. Maar de schaatsers gingen wel als roemrijke helden de geschiedenis in.
Slechts klein percentage van alle deelnemers bereikte de finish in Leeuwarden.

Na een lange tocht van totaal bijna elf uur, bereikte Reinier Paping uiteindelijk als glorieuze winnaar de finish. Hij had 22 minuten voorsprong op Jan Uitham, de nummer twee, die nog even terug was gegaan om zijn gevallen collega Jeen van den Berg overeind te helpen, die tegen een brug was gereden. Een ongekende ovatie stond hen te wachten. De juichende mensenmassa veroorzaakten zo’n chaos dat de winnaar niet direct gehuldigd kon worden. Maar de schaatsers gingen wel als roemrijke helden de geschiedenis in.
Slechts klein percentage van alle deelnemers bereikte de finish in Leeuwarden.

Jaren later was het Evert van Benthem, die in 1985 en 1986 de wereldberoemde schaatstocht won. Beslist geen schaatsheld was ik, toen ik in januari 1985 voor het eerst na zo’n veertien jaar weer op de schaats stond. Het had voldoende gevroren om mijn vaardigheden eens op de proef te stellen en voor onze kids waren het hun eerste schreden op het ijs. We konden gebruik maken van een nostalgisch aandoende baan op de gracht van de Geldersche Toren in Spankeren. Daar konden we heerlijk uit de wind schaatsen en ook nog genieten van de traditionele ‘koek en zopie’.
Later waren er volop mogelijkheden op het Apeldoorns Kanaal, maar na een val op het harde ijs was de lol er snel af.
Maar je hoeft natuurlijk geen Fries te zijn, om toch ook uit te zien naar een volgende ‘Tocht der tochten’.